Già hóa dân số ở Việt Nam được xem là thành tựu lớn của sự phát triển về y học nhưng cũng đang đặt ra những khó khăn, thách thức đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, đó là những khó khăn, thách thức liên quan đến việc chăm sóc về mọi mặt cho người cao tuổi, nhất là chăm sóc về sức khỏe khi mà số người cao tuổi ngày càng có xu hướng gia tăng trong khi điều kiện về tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế còn nhiều hạn chế. Bên cạnh nghề y đã và đang trực tiếp thực hiện việc chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi thì nghề công tác xã hội (CTXH) cũng được xem là một nghề có thể phối kết hợp với nghề y để hỗ trợ chăm sóc tốt hơn về sức khỏe cho đối tượng xã hội này. 
Những người làm nghề CTXH được gọi là nhân viên CTXH, đây là những “người được đào tạo và trang bị các kiến thức, kỹ năng CTXH, họ có nhiệm vụ trợ giúp các đối tượng nâng cao khả năng giải quyết và đối phó với vấn đề trong cuộc sống; tạo cơ hội để các đối tượng tiếp cận được nguồn lực cần thiết; thúc đẩy sự tương tác giữa các cá nhân, giữa cá nhân với môi trường, tạo ảnh hưởng tới chính sách xã hội, các cơ quan, tổ chức vì lợi ích của cá nhân, gia đình, nhóm và cộng đồng thông qua hoạt động nghiên cứu và hoạt động thực tiễn”(1). 
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ đề cập đến vai trò của nhân viên CTXH trong việc hỗ trợ chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi ở cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn).
- Vai trò là người tuyên truyền, giáo dục: Nhân viên CTXH hỗ trợ chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi không chỉ khi họ gặp phải khó khăn về sức khỏe, bệnh tật mà còn hỗ trợ từ xa, khi họ còn khỏe mạnh và chưa gặp phải các vấn đề có tác động tiêu cực đến sức khỏe bản thân… thông qua các hoạt động tuyên truyền, giáo dục. Với vai trò là người tuyên truyền, giáo dục, nhân viên CTXH sẽ tuyên truyền các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi; các kiến thức và kỹ năng để phòng tránh các bệnh liên quan đến người cao tuổi, đặc biệt vào những lúc chuyển mùa hay có sự thay đổi về thời tiết; chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, cách thức tự chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.
Việc tuyên truyền, giáo dục có thể thực hiện trực tiếp cho người cao tuổi hoặc gián tiếp bằng các tin, bài, chuyên đề hướng dẫn… thông qua các hội nghị, các buổi sinh hoạt của Hội Người cao tuổi hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như: loa truyền thanh của xã và xóm, panô, áp phích, băng rôn khẩu hiệu tuyên truyền… hoặc thông qua các câu lạc bộ có sự tham gia của người cao tuổi. Bên cạnh đó, có thể phối hợp cơ quan, đơn vị tổ chức các buổi tập huấn có sự tham gia của người cao tuổi liên quan đến các nội dung kiến thức nêu trên.
Thực hiện tốt vai trò tuyên truyền, giáo dục sẽ nâng cao đời sống về thể chất và tinh thần của người cao tuổi, giảm các nguy cơ mắc bệnh, đồng thời làm giảm gánh nặng cho công tác chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi ở các địa phương.
- Vai trò là người tư vấn: Tư vấn chăm sóc sức khỏe đó là việc nhân viên CTXH cung cấp các thông tin cho người cao tuổi như: các chế độ, chính sách và quy trình thủ tục thực hiện các chế độ, chính sách liên quan đến chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi, trong đó có chính sách bảo hiểm y tế; kiến thức và kỹ năng phòng tránh các bệnh lý của người cao tuổi; chế độ dinh dưỡng hợp lý đối với người cao tuổi nói chung và người cao tuổi có các bệnh lý nói riêng như: tiểu đường, suy thận, huyết áp cao…; các hoạt động bổ trợ cho việc giữ gìn và nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi như tham gia các câu lạc bộ: Thức Vũ Kinh, Thể dục dưỡng sinh…
Vai trò tư vấn chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, có thể tư vấn trực tiếp hoặc thông qua điện thoại khi người cao tuổi có nhu cầu hoặc nhân viên CTXH chủ động tư vấn các nội dung liên quan đến chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi khi thấy cấn thiết.
Để thực hiện vai trò này, đòi hỏi nhân viên CTXH phải có đầy đủ các kiến thức và kỹ năng nêu trên. Do vậy, nhân viên CTXH phải được đào tạo chuyên sâu, am hiểu về các lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực y khoa đối với người cao tuổi. Có như vậy, mới thực hiện tốt vai trò tư vấn chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi được tốt hơn.
- Vai trò là người kết nối: Trong đời sống hàng ngày, người cao tuổi có mối quan hệ với nhiều hệ thống xã hội là cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan. Cho nên để giúp đỡ người cao tuổi vượt qua những khó khăn khi ốm đau, bệnh tật, nhân viên CTXH phải kết nối người cao tuổi với các hệ thống xã hội và với những hoạt động trợ giúp thích hợp trong dịch vụ y tế.
Trước hết, là kết nối người cao tuổi với người thân khi họ không có được sự quan tâm, chăm sóc từ phía gia đình. Nhân viên CTXH giúp người thân trong gia đình hiểu được vai trò của mình đối với người cao tuổi. Hơn ai hết, người thân phải là những người luôn ở bên cạnh để quan tâm, động viên, an ủi, chi trả tài chính cho việc chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi, là chỗ dựa tinh thần và vật chất quan trọng của người cao tuổi khi ốm đau, bệnh tật. Vì vậy, kết nối người cao tuổi với người thân, gia đình là một việc làm hết sức cần thiết. Khi nhận được sự quan tâm của gia đình, người cao tuổi sẽ cảm thấy mình được yêu thương, chăm sóc, được tôn trọng, từ đó có động lực và cố gắng hơn trong cuộc sống. Kết nối người thân gia đình với người cao tuổi không chỉ giúp người cao tuổi yên tâm điều trị bệnh tật mà còn tạo cho họ một niềm tin để chiến đấu với bệnh tật, niềm tin vào một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.
Tiếp theo là kết nối người cao tuổi với cán bộ, nhân viên y tế trong việc chăm sóc sức khỏe. Bằng các kiến thức và kỹ năng của mình, nhân viên CTXH sẽ can thiệp, tác động để người cao tuổi và cán bộ, nhân viên y tế hiểu và gần gũi nhau hơn. Nhân viên CTXH giúp cán bộ, nhân viên y tế hiểu rõ được hoàn cảnh, điều kiện sống, những tâm tư, nguyện vọng, đặc điểm tâm lý của người cao tuổi. Đồng thời, giúp người cao tuổi hiểu được giá cả các loại thuốc, cách sử dụng thuốc, thời gian uống thuốc theo chỉ dẫn của y bác sỹ; giá cả và quy trình sử dụng các loại dịch vụ y tế; kế hoạch, liệu pháp điều trị của y bác sỹ đối với căn bệnh mà người cao tuổi đang gặp phải…Từ đó, thúc đẩy quá trình khám chữa bệnh được thực hiện tốt hơn.
Cuối cùng là kết nối người cao tuổi với các cơ quan, tổ chức đoàn thể, cộng đồng. Thông qua việc kết nối này, nhân viên CTXH sẽ giúp người cao tuổi và gia đình người cao tuổi hiểu được các chế độ, chính sách, những quy định, thủ tục liên quan đến chăm sóc sức khỏe ở các cơ quan, tổ chức để từ đó họ có thể tìm đến các cơ quan, tổ chức khi cần thiết. Hơn nữa, việc kết nối này còn giúp cho các cơ quan, tổ chức, đoàn thể trong đó có Hội Người cao tuổi, cộng đồng để có sự quan tâm, động viên, chia sẻ về vật chất và tinh thần với người cao tuổi và gia đình người cao tuổi khi ốm đau, bệnh tật. Qua đó, tăng tình đoàn kết, gắn bó, trách nhiệm chia sẻ trong tổ chức và cộng đồng, đặc biệt khi các thành viên gặp khó khăn, hoạn nạn. Góp phần tăng cường và củng cố truyền thống “tương thân, tương ái”, “lá lành đùm lá rách”, “kính già, trọng lão” tốt đẹp được di dưỡng từ bao đời nay của dân tộc ta.
- Vai trò là người huy động, tìm kiếm nguồn lực: Trong điều kiện khó khăn, thiếu thốn về các nguồn lực của các địa phương cũng như bản thân người cao tuổi thì việc tăng cường, bổ sung các nguồn lực để chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi là rất cần thiết. Nguồn lực cho chăm sóc sức khỏe bao gồm nguồn lực về con người, tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế, nguyên dược liệu…
Để tăng cường các nguồn lực đòi hỏi phải có sự tham gia của nhân viên CTXH với vai trò là người huy động, tìm kiếm các nguồn lực. Với vai trò này, nhân viên CTXH sẽ tham mưu, phối hợp với chính quyền địa phương, các ban ngành đoàn thể, trạm y tế xã, các xóm kêu gọi các tổ chức, cá nhân trong và ngoài địa bàn đóng góp, ủng hộ về tài chính, cơ sở vật chất cho các hoạt động chăm sóc sức khỏe như: đóng góp, ủng hộ bằng tiền để xây mới hoặc sửa chữa trạm y tế, mua giường bệnh nhân, bàn ghế làm việc, tủ thuốc hoặc đóng góp, ủng hộ bằng hiện vật như: giường bệnh nhân, bàn ghế làm việc, tủ thuốc, tủ tài liệu… 
Bên cạnh đó, vai trò tìm kiếm nguồn lực của nhân viên CTXH còn được thể hiện trong việc trợ giúp cho người cao tuổi tiếp cận hoặc có được các nguồn lực cần thiết để chữa bệnh. Đó là việc, nhân viên CTXH kêu gọi các tổ chức, cá nhân trợ giúp về tài chính, cơ sở vật chất cho các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi như: khám cấp thuốc miễn phí, mổ mắt miễn phí cho người cao tuổi… hoặc cho cá nhân người cao tuổi khi họ ốm đau, bệnh tật nhưng không có đủ khả năng về tài chính để giải quyết khó khăn về sức khỏe, bệnh tật gặp phải.
- Vai trò là người chăm sóc, trợ giúp: Với vai trò là người chăm sóc, nhân viên CTXH sẽ trực tiếp chăm sóc, động viên về mặt tinh thần cho người cao tuổi để họ vượt qua những mặc cảm, bi quan, tự ti do bệnh tật gây ra, đặc biệt là những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo hoặc mắc các căn bệnh phải điều trị dài ngày. Thậm chí, trong trường hợp người cao tuổi ốm đau, bệnh tật nhưng không có người thân hoặc người thân không ở bên cạnh thì nhân viên CTXH có thể trực tiếp chăm sóc cho họ về thức ăn, nước uống, sinh hoạt.
Bên cạnh việc chăm sóc cho người cao tuổi khi ốm đau, bệnh tật, nhân viên CTXH còn trợ giúp cho người cao tuổi và người nhà của người cao tuổi làm các loại giấy tờ, thủ tục liên quan đến việc sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe như: nhập viện/trạm y tế, chuyển viện/trạm y tế, chuyển tuyến, xuất viện/trạm y tế; đăng ký khám, thanh toán các chế độ bảo hiểm y tế… ; giải đáp những băn khoăn, thắc mắc của người cao tuổi và người nhà của người cao tuổi về các chế độ, chính sách; quy trình, thủ tục và các loại giấy tờ; liệu pháp, cách thức điều trị các căn bệnh mà người cao tuổi đang mắc phải.
- Vai trò là người tham mưu các chính sách, chương trình và hoạt động: Với kinh nghiệm công tác trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, nhân viên CTXH sẽ nắm bắt được những khó khăn, bất cấp, hạn chế trong việc triển khai thực hiện các chế độ, chính sách liên quan đến chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi để từ đó tham mưu, đề xuất với chính quyền địa phương hoặc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp trên sửa đổi, điều chỉnh các chế độ, chính sách xa rời thực tế, không còn phù hợp hoặc ban hành các chính sách mới nhằm thực hiện tốt công tác chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.
Bên cạnh đó, trong quá trình công tác, được tiếp cận với thực tế, nhân viên CTXH có thể phát hiện ra được các giải pháp, cách làm hay để chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi. Từ đó, nhân viên CTXH sẽ tham mưu, phối hợp với chính quyền, các tổ chức, ban ngành đoàn thể địa phương tổ chức các chương trình, hoạt động nhằm phòng ngừa các rủi ro về ốm đau, bệnh tật cho người cao tuổi, đặc biệt là vào dịp chuyển mùa, thời tiết có sự thay đổi đột ngột hoặc các hoạt động bổ trợ cho việc nâng cao sức khỏe về thể chất và tinh thần cho người cao tuổi, hạn chế sự tiếp cận khi chưa cần thiết của người cao tuổi đối với các dịch vụ y tế.
Với những vai trò nêu trên, nhân viên CTXH sẽ cùng với đội ngũ y bác sỹ chăm sóc tốt hơn sức khỏe cho người cao tuổi, giúp người cao tuổi ngày càng “sống vui, sống khỏe”. Góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, đảm bảo an sinh xã hội cho đối tượng xã hội này trong xu hướng già hóa dân số ngày càng gia tăng ở Việt Nam hiện nay.
Danh mục tài liệu tham khảo:
[1] Bộ Y tế, Đề án phát triển nghề công tác xã hội trong ngành y tế giai đoạn 2011 – 2020, ban hành kèm theo Quyết định số 2514/QĐ-BYT, ngày 15/7/2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế.
[2] Chính phủ, Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010 – 2020, ban hành kèm theo Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg, ngày 25/3/2010 của Thủ tướng Chính phủ.
[3] Đào Văn Dũng (Chủ biên), Công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012.
[4] Bùi Thị Xuân Mai, Giáo trình Nhập môn Công tác xã hội, NXB Lao động - Xã hội, Hà Nội, 2010.

Phùng Văn Nam